Piet Mondrian Self-Portrai 1900 г.

7 მარტი 1872 წელი, ამერსოფტი – 1 თებერვალი 1944 წ. ნიუ-იორკი. ჰოლანდიელი მხატვრაი, რომელმაც კანდისნკთან და მალევიჩთან ერთად საფუძველი ჩაუყარა აფსტრაქტულ ფერწერას. მისი ნახატები, რომლებიც ხაზებისა და მართკუტხედებისგან შედგება წარმოადგენს მკაცრ, არარეპრეზენტაციულ გეომეტრიული აფსტრაქციას თანამედროვე ფერწერაში. პიტის მშობლები კალვინისტები იყვნენ. მამის სახლის დატოვების შემდეგ, ის მიდის სასწავლებლად ამსტერდამშო ხელოვნების შესასწავლად. 1892-1894 წლებში ესწრება ამსტერდამის სამხატვრო აკადემიაში და იმდროინდელი ელიტის საუკეტესო გარემოცვაშია. მისი პირველი ნახატები რეალისტურ სტილშია გადაწყვეტილი. ის დაწყებით სკოლაში მუშაობდა მხატვრის მასწავლებლად. თავდაპირველი ნამუშევრები – ჰოლანდიის პეიზაჟები იმპრესიონიზმის სტილშია.

Piet Mondrian Woodland landschap

პიტ მონდრიანი რამდენიმე ათეული წელი ტრადიციულ რეალისტურ პეიზაჟებს ხატავდა, ხატავდა მთებს და ღრუბლებს, ქარის წისვილებს და სხვ. 1909 წლის მარტში ის დე შტეილის მიმდინარეობის წევრი გახდა.

Piet Mondrian Avond (Evening). Red Tree. 1908 წ.

Piet Mondrian Amaryllis. 1910წ

1910 წელს მონდრიანი პირველად მიემგზავრება პარიზში, სადაც ავანგარდისტების ფერწერას ეცნობა. 1911 წელს კუბისტების გამოფენაზე ამსტერდამში ის პიკასოსა და ბრაკის ფერწერას გაეცნო, რომელმაც ახალგაზრდა მხატვრის ფორმირებაზე უდიდესი გავლენა მოახდინა. მეოცე საუკუნის დასაწყისში ევროპაში ძალას იკრებს ავანგარდისტული მოძრაობა. ჰოლანდიაში ეს ნაკლებად შესამჩნევი იყო, სწორედ ამიტომ მონდრიანის მეგობრებმა მას იმდროინდელი ხელოვნების დედაქალაქ -პარიზში ურჩიეს წასვლა. 1912 წელს მონდრიანი გადადის პარიზში და “მაღალ კუბიზმში” იწყებს მუშაობას.

Piet Mondrian. Self-Portrait 1912-13წწ.

Piet Mondrian. Still Life with Gingerpot I, 1911

ის უარს აცხადებდა თავის ნამუშევრებში ყოფილიყო რაიმე ნატამალი სიუჟეტის, ატმოსფეროს, მოდელირება ან სიღრმე და თანდათან ამცირებდა გამოხატვის საშუალებებს. 1914 წელს გამოჩნდა მთლიანად უნივთო ნახატი 42 წლის მხატვრის. ამავე წელს ის ბრუნდება სამშობლოში, რათა მოენახულებინა მომაკვდავი მამა. ის აქ პირველი მსოფლიო ომის დროსაც დარჩა. 1925 წელს მონდრიანის უსაგნო ნახატებმა ასახვა ჰპოვეს ახალგაზრდა მხატვრებ თეო ვან დუსბურგში და ბარტ ვან დე ლესკაში. 1917 წელს პიტი ვან დუსბურგთან ერთად აარსებს მოძრაობა “სტილს” (De Stijl), სადაც ასევე შევიდნენ უდი, რიტველდი და ვან ესტერნი. მათ ასევე გამოსცეს ამავა სახელწოდების მქონე გაზეთი. მონდრეანი და მისი თანამოაზრენი თავიანთ თავს მეოცე საუკუნის კლასიკოსებს უწოდებდნენ და თავიანთ მოძრაობას სახელი: “ნეოპლასტიციზმი” შეურჩიეს.

Piet Mondrian. Self-Portrait 1918 г.

1919 წელს ის ისევ მიემგზავრება პარიზში, სადაც 1938 წლამდე დარჩება. 1920 წლისათვის მონდრიანის სტილი სრულიად ჩამოყალიბდა. მისი ნახატები შავი მართხკუთხა მონაკვეთებით განცალაკევებული წითელი, ყვითელი, ლურჯი ან შავი ოთხკუთხა ფორმებისგან შედგებოდა.

Piet Mondrian Composition in Color A. 1917 წ.

Piet Mondrian Composition with Red, Yellow, Blue and Black. 1921 г.

1920-იან წლებში მოეწყო მონდრეანი გამოფენები, რომელმაც ის მთელს საფრანგეთში ცნობილი გახადა. 1921 წელს მოეწყო მონდრეანი პირველი გამოფენა პარიზში, რომელმაც დიდი რეზონანსი გამოიწვია. 1926 წელს კი ნიუ-იორკში, ბრუკლინის მუზეუმში. მის ნახატებს ყიდულობენ კოლექციონერები და ფენენ მუზეუმებში. 1939 წელს გადადის ინგლიში, 1940 წელს კი ნიუ-იორკში. ევროპიდან ამერიკაში გადასახლების შემდეგ, მონდრეანი უარს აცხადებს შავი ფერის გამოყენებაზე, ასევე ყველაფერ მძაფრ და კონტრასტულზე.

Piet Mondrian. Self-Portrait. 1942 წ.

Piet Mondrian New York City, 3. 1941წ.

Piet Mondrian Broadway Boogie-Woogie. 1942-43 წწ.

პოლიციას კი არ გავექეცი, არამედ__ჩქარი ნაბიჯით გავასწარი“

ავტომობილს ნასვამ მდგომარეობაში არ ვმართავდი, ის თავისთვის მიდიოდა. ამიტომ ჩემი დასჯა მართებული არ არის“

არ ვიგინებოდი, სულელი ხომ არა ვარ, რომ კონსერვატორიის შენობაში შევიგინო? გთხოვთ ჩემს მიერ დასახელებული მიზეზი სერიოზულად მიიღოთ“

ჩვენ მივედით მოქალაქესთან და ვთხოვეთ ასანთი მოეცა. მან გვიპასუხა, რომ 3 წელი კარატეზე დადიოდა.შეგვეშინდა და ტირილი დავიწყეთ. ცრემლის მოწმენდის დროს შემთხვევით მის თვალზე მომიხვდა ხელი და მიტო გაუსივდა თვალი. მოქალაქემ კი ფული თავად მომცა, რომ ცრემლი შემეშრო“

გვიან ღამით ჩემი სახლიდან მუსიკის ხმა კიარ ისმოდა არამედ სასიამოვნოდ იღვრებოდა“

სამსახურში ნასვამი იმიტომ გამოვცხადდი, რომ გამოუცხადებლობის შემთხვევაში დამაჯარიმებდნენ“

გუშინ სამსახურში სულის საზეიმო მდგომარეობის გამო არ გამოვცხადდი. დილით სიდედრი გავაცილე, რომ გამგზავრება არ გადაეფიქრებინა“

პლიაჟზე ქალებს საცურაო ტრუსს იმიტომ ვხდიდი, რომ მათ სხეულებს თავისუფლად ესუნთქა“

მეზობლის ქათამი ტალახიანი იყო და გადავწყვიტე, მებანავებინა. საამისოდ ქვაბით წყალი შევათბე და შიგ ქათამი ჩავსვი, მაგრამ საქმეს შევყევი და ქათამი ქვაბში ჩამრჩა.მოვითხოვ !! რომ მეზობელმა თვითონ აბანაოს ქათმები!“

მოხუც მეზობელს ცარიელი ბოთლი მცირე ძალით ჩავარტყი და ძალიან გამიკვირდა, რომ ტვინის შერყევა მიიღო, რადგან არ მეგონა, მას საერთოდ ტვინი თუ ქონდა“

დაშავებულს რომ მივუახლოვდი, ფეხი ქვას წამოვკარი და თავის დაჭერის მიზნით მის ჩანთას მოვკიდე ხელი, ინერციით 150 მეტრი გავირბინე, რამაც გააჩინა ქურდობის მცდელობის ილუზია”

ბ
ბაზარი – სიტყუა-პასუხი
ბაზრის შეყვანა – რა პირისა მოსაშინჯად სიტყუა განფინო, დაბაზრებასთან ნახე
ბაზარში წამოიკიდა – საუბრითა მტყუვან-ჰყო
ბათქი – ურთიერთ საშუღლო პაემანი
ბაიანი – ნემსიანი ჭურჭელი
ბაითი – ებრაელთა ენით: საყოფელი საბინადრო
ბაირამობა – აწ: შუჱბა ჴორციელი
ბალამუტი – აღრევის მოწადინეთა ჴმიანობა
ბანძი – ცუდუბრალო
ბასიაკი – მდაბალი მემთვრალე
ბაცანა – ლაწირაკი
ბაცნობა – უწვერულთ ყრმათა ლაღობა
ბესპონტაობა – საქნელთ ვერ-მოპოება
ბესპრიდელი – წესთ თაკილობა
ბირჟა – ესე ოდეს ყმანი საფიხვნოდ შეიყრებიან, უშვერებენ და ამპარტავნებენ
ბლატავი – გულ მაღლად საუბარი
ბლატი – ამა ქუჱყნის უაღრესისა მარგებლად ყოლა
ბოი-ფრენდი – ენგლიზელთა ენაზედ კუროსა ჰქვიან, სიძჳთ მტრფიალებელი
ბოლი – თრიაქთ წვისა მშრალი ნისლი
ბოლო პასადკა – დასკუნა რაიმესი; კვალად უწოდენ, ოდეს მეძავი გათხოვდეს

გ
გააბლატავა – თჳსზედ უმცროსსა მედიდურებისათვის მწედ ეყო
გაბაზრება – ზურგთ-უკან რაიმესი მხელა, გამსკდართან ნახავ
გაბლატავდა – გული მოიცა
გაგება – წესი, მოძღურება, რომელ არს:
გაგება ქურდული, გინა შავი, ანუ წესი ავაზაკთა;
გაგება ქალაქური;
გაგება ძველი, ანუ ამპარტავანთ შეჯიბრება;
გაგება კაცური, გინა ვაჟკაცური, მრავალ ქურდულ დოგმატთაგან განწმენდილ;
გაგება ქუჩური, ბირჟის კვრისა წესი;
ესრეთ მოვალს გაგებისა კვალად მრავალი სახელი, აქა ესე ვიკმაე
გადაახტა – თავზედო, ამბობენ, ესე ვითარ არა ნიშნეულ ჰყო; კვალად მრავალ-ნაცადზედ იტყჳან ათას ყლეზედ გადანახტომს
გადირკვა – ვისიმე ფეხებ შუა ბურთისა გაძვრინება
გაედო – ფინთად დაენძრა
გათავება – თალიისა განსრულება
გათევზდა – რა მცირეს პირობასა გარდაჳდეს სხუათა უზიანებლად
გაკუზვა – წახრილისა ტყუნა
გალუბოი – სხუათა ენაა, ცისფერთან ნახე
გამაზვა – თჳსის ჰაზრის სისწორისა თავდებობა. რა ორთა გამმაზავთა შორის ერთი გამტყუვნდეს, გამტყუვნებულმან ფულითა გინა სხჳთა ზღოს;
გამაზვა სხუა არს პონტისაგან მოკლება;
არს ოდესმე გამაზვა ქრთამის მიცემაცა
გამოყლევება – დია მძიმე სიბრიყვე
გამოყლევებული – გამოყლევება ქმნილი
გამსკდარი – ურთიერთას თქმული, ამბავზედ იტყჳან, ხოლო განიყოფებიან ესე ვითარ: გაბაზრებული, რაჲცა არს ჩუმად გამხელილი და გახეთქილი, რაჲცა არს გამხელილი შფოთითა
განაბი – ქურდთაგან ბაძის ამღები
განდონი – საწულოთ საპყრობი; კვალად: კაცი ვერაგი
გაპროჭვა – ცემითა და მემთვრალეობით უგონობა
გაჟიმვა – მიწოლით მოტყუნა
გასაღება – ქირით მოკლვა
გასრიალდი – შენს მალ წარსვლას ვლამი
გარეკილი – ჭკვა მხიარული
გასროკვა – სროკზედ წარგზავნა
გატანა – ჭერ-ქუეშ ცარცვა
გატისკვა – უპატიური წურთნა
გატრაკება – უმიზეზოდ შფოთისა მოწადინება
გატრაკება საქმისა – საქნარისა დია გაჯანჯლება; გინა შეწუხება ფრიად ვინმესი
გატყდომა – წყენასავით
გატეხილშია – ხასიათ შემუსვრილია
გაუჩალიჩა – ავი შემართა
გაფრენა – ჭკჳთგან გარდასლვა
გაჩითვა – ჩუმი გაშინჯვა
გაჩითვა – წარმოჩენა
გაჩხერა – ძარღუთა შიგან ნემსისა წიაღყოფა
გაცვეტება – რაიმესი გამოწულილჳთ განხილვა. ხოლო გაცვეტებანი ესრეთ განიყოფიან:
უკეთუ კაცი რასმე ვინმესაგან საუბრით შეიმეცნებს, გაფაიზაღებად იწოდების;
ოდეს თუალითა თჳსით ჰნახავს, გინა გონებითა მიჰხვდების, გაიასნებად უჴმობენ.
გაწელვა – ბაითისა; ბაითი გაწელაო დიდის სახლის მაშენებელზედ ამბობენ
გახეთქვა – ქალწულთ შერყუნა
გახეთქვა – გამხელასაჳთ, გამსკდართან ნახე
გახურება – შუღლთ საბაბისა ძიება
გოიმი – კაცი მცირის დაბითგან ქალაქსა ჩასული, გარნა მუნ მკჳდრობისა ვერ-შემშუჱნებელი
გრევი – უსრული პადაგრევისაგან
გრეხი – კაცის მიმართ შენაცოდი რაჲმე;
განჰყოფენ საქციელთა, რაჲც გრეხია და რაჲც არ არის; ესრეთს გრეხსა გაგებაში ჩაჭრად უწოდენ, უკეთუ მძიმეა შეცოდებაჲ და ტეხავსო იტყჳან, ოდეს მცირედი შესცოდა
გულავი – თჳსისა სურჳლისამებრ დროის გატარება,
გარნა გულავი დედათა არს მიმო ტყნაური

დ
დააბრეხვა – როყიო სათქუმელი თქუა
დააგოიმა – შეტყუილის დაჯერება აქმნია
დააზანგა – საქნელი რამე შეადვა
დაამუღამა – მუღამეულ-ჰყო
დააცმევინა – განაძო
დაახეთქა – ულოდნელი ისიტყუა რაჲმე
დაახუილა – ძლიერ დაარტყა
დაბმა – ერთმან რომ მეორე რაიმეზედ დაიყოლიოს
დაბაზრება – ტკბილმოუბარობით პირის მოშინჯვა, რომელ არს:
ბაზრის შეყვანა, როს დამბაზრებელი სათქმელის თქმულობას შეპარჳთ განაძლიერებს;
ბაზრის შეგდება, თუ რომ იგივესა დაკვრით იქმს
დაბოლება – ბოლით დაბანგჳსათჳს მეცადინეობა
დაბოლილი – ბოლითგან დაბანგული
დაბრედა – ამა სოფლითგან მიფარვა
დაგინება – ბილწითა ენითა აღკრძალვა რაიმესი; გინა ბილწი ფიცილი
დაგრუზვა – გუემით ფიქრმეტყუჲლება
დადება – დატევებაზედ ამბობენ:
იქმან დადებასა, ოდეს ერთმან მეორე დაუტევოს თავისა თჳსისა ანაბარად;
იქმან დადებასა, ოდეს ერთი მიჯნური მეორესა დასცილდეს;
ხოლო ერთი მეორესა რა შეჰპირდეს, გარნა ბოროტ განზრახულებით უპიროდ დასტოვოს, ესე ვითარს დადებასა ჰქჳან გადაგდება
დაენძრა – ფრიადი შეჭირვება ეწყო
დავასება – თუალ შევარდნით სიამე
დაზაგაჟნიკება – მოზაგაჟნიკება გასწავლის
დაიადა – თჳსს კერძოდ ჰყო
დაიზეთა – უარისათჳს საბაბი შეუჭირდა
დაიწვა – ვერ დაფარულ ეყო
დაკიდება – საფიქრალითგან განდევნა
დალივერება – თუალ-თუალის ყოფა
დაპადაგრევება – პადაგრევისა მიძღუნა
და რამე – რაჲც მისთანა; ყოველთა შემდგომად ესრეთ მოვალს: დაინახა და რამე, მიესალმა და რამე, უერთგულა და რამე და სხუანიცა
დატყვნა – ნაჩუმათარზედ წასწრებასა ჰქჳან საქციელზედ დატყვნა; რა კაცმა სიავე ჩაიდინოს, მიმალვა სცადოს და მდევრისაგან გაუცუდდეს, ესე არს ცხელ ფაქტზედ დატყვნა
დაუაბგონა – უკანა კერძად ჰყო
დაუადა – მცირედი ძღუჱნი მიართუა
დაურტყა – ულოდნელი საქციელი უქმნა
დახვოსტვა – კუდში მოლალეობა
დერსკობა – ამაყთ წარბ მაღლობა
დილიხორი – გამხელილი ხუაშიადი
დობრად – ძალთ უტანებელად

ე
ეე! – ესრეთ იზრახვიან ჟამსა განკჳრვებისასა, ანუ გახარებისასა, ანუ იმედის გაცრუებისა გინა გარდაწურჳსასა; გარნა სხუაჲ არს ოდეს ესე ვითარად უამურს მოუწოდებდნენ ვისმე

ვ
ვაზვრატი – არა გამოსასყიდი, რომელ არს წარტაცებულის სულიერის მოყუანები-სათÂს მოთხოვნილი, არამედ ნაცარცჳს მოქცეჳსა სასყიდელი
ვალის დადება – მცირედის მადლისა ყვედრება
ვაჟნი – ცუდმედიდი
ვაფშე – ყოვლით კერძო
ვეში – ესე არს ავეჯი სახლისა და ჭურჭლეული, რაგინდრა (გლეხურად); კვალადვე ვეშად იწოდების თჳთეული ცალკე უსულო საგანი, ესრეთ, რომ უკეთუ რამე მოსწონთ, ამბობენ: მაგარი ვეშიაო.
ვზროსლი – წამოზრდილი, ესრეთ უმცროსნი ჰასაკითა თჳსზედ უფროსს იხსენიებენ

ზ
ზაიობი – ჯიუტი ახირება
ზაპოი – ესე ქართულად ანკანაკებაჲ არს, ზედიზედ ნადიმსა და სიმთვრალეს ნიშნავს
ზასი – ღია პირითა ურთიერთის კოცნა
ზასაობა – ზასთ გადაბმულობა
ზასკოკებიანი – ხუშტურთ ამყოლი
ზახოდი – მსხდომთაგან წრეში მოსატარებლად სამყოფელი რამ
ზონა – ავაზაკთ შესაწყუდეველი
ზუბი – ფარული ჯავრი

თ
თალია – უწინ ძაძის ტომარას ერქუა, გარნა აწ სათულელი არს უწყაო: ესე ვითარ ერთი თალია იტირა ანუ ბევრი უტირნია, ერთი თალია გაათავა რა მამრმან მდედრისა ჟინი ერთგზის აისრულა
თესი – მიმალვა მეყუსეული
თესლი – ჭკჳსა ბოროტად მომხმარი
თითის მიცემა – საქნარის ქმნისათჳს ვისიმე კვალად იძულება (მდაბიურად)
თირვა – ქუჱშით ცქერა
თომარი – სიტყჳთ შექცევა

ი
იაზვა – მწარედ მსიტყუჱლი
იასნი – თუალითა დანახული
იზმენა – რისამე ვერ-ყოფისათჳს გულისა ძრწოლა
იდეინი – ჰაზრით მაცხოვნე
იპარავს – სახელკეთილის დიაცის ქუეშ-ქუეშ ტყნაურობაზედ იტყჳან
ისპალნიტელი – ავისა გამეტებულად მოქმედი
ისტაბლიშმენტი – ერთობა დამკჳდრების მოსურნეთა
იუზგარი – ზნე-კეთილი

კ
კაიფი – სიამე აღმატებული; გინა მიუმხუდარისა დაცინვა
კატაობა – ნარნარად სრბოლა
კიმარი – გაბრუებულის კაცისაგან თავის კანტურზედ იტყჳან
კიშკაობა – მომეტებულის საჭმლისა შექცევა
კლიჩკა – სხუათა ენაა: ცხოველთ საწოდებელი
კონტრა – მომტერე, მეშუღლე
კუტუ – მომცრო ყლე
კუში – ფულად მისაღები

ლ
ლ – ესე ბგერა, ზედა კბილთ თანა ენის წუერვალის მიტანისა შემდგომ საშუალ ენით წარმოთქმული, არს ნიშანი მდაბიორობისა
ლაწირაკი – ერთი წვრილფეხა გოგო ბიჭ-თაგანი
ლევი – არმად ნაშოვნი

მ
მაზი – უსრული მაზიანისაგან
მაზიანი – გამაზვისა ქმნა
მაიაკი – ნიშან-ყოფა
მამაშა – მეძავთ სარქალი
მანაგუა – თრიაქის ფაფა
მანდრაჟი – სულთ ფორიაქი
მარიაჟი – თჳსის პეწისა დია მოყვარული
მასტერკა – პლანი თითისებრ გახვეული (მოსაწევად)
მასტი – რისამე თანხუედრად კეთილი
მაყუთი – ნაღდი ფული
მახატია – არად მიჩნს
მეპირე – მინეტის მქნელი მდაბიორი
მესნი – ამა ადგილთა მობინადრე
მეტრაკე – ცისფერთან ნახე
მეშჩანი – ფუყე სვეტი
მიირთვა – ცთომილება ჰყო, ჭამასთან ნახე
მინეტი – საწულოთ პირთან მიხუნა
მიცემა – რა მდედრი მამრსა თანა-ეყოს; გარნა ტრაკის მიცემა არს დათმობა უგვანი, გინა მრუშებაჲ შორის მამრთა
მოზაგაჟნიკება – თადარიგად ქონა
მოზგი – ბევრისა მცოდნე, თუმც არა-ბრძენი
მოკეტვა – მყუდროდ შთენა
მოკრახვა – სიძუნწითა მალვა
მომჭამე! – მუქარაზედ პასუხი, რაჲცა არს: ვერა გამიწყო-რა, ვერას გამიხდე
მოჟოშკვა – მოკრახვავე
მოსმა – ვინმესთჳს სახელის საჯაროდ შემწიკულა; მოსმადვე იწოდების, ოდეს ერთმან მეორეს მკაცრად მისი ადგილი მიუჩინოს
მოტყდომა – მოხევასთან ნახე
მოქესტვა – ნაჩქარობისათვის რაიმესი ვერ-სრულად დამალვა
მოღუნვა – მაყუთის დასქელება
მოყომარება – შეგონებით დარწმუნება
მოწვა – ზრახვასა მიუხვდა
მოხევა – სრბოლად სწრაფვა; კვალად: თჳსი ან სხუისი მოშორება თუალსაწიერითგან; მოხევადვე სახელდებენ ვინმესგან ულოდნელად მჭევრის სიტყჳს მბობასა
მოხსნა – სათაჳსოდ გაიხადა
მუღამი – გულისთქმისა პასუხი

ნ
ნაბოზვარი – ფლიდს, მზაკვარს კაცზედ იტყჳან
ნაკოლი – ერთს ცარცვათაგანზედ წაქეზება
ნარკუშა – საკურნებელთა ავად მხმარებელი
ნაროდი – ხალხი მდაბიორი, ვიეთნი სბროდად უმობენ
ნასედკა – ავთა მსტოვარი
ნაშა – დიაცი წვრილფეხა, გარნა პირკეთილი და ტანკენარი
ნაჩათლახარი – ჩათლახად ნამყოფი
ნახალკის შეტენვა – უბრალოზედ ცოდჳს შეთხზვა
ნივიჟუს დარტყმა – შეჴუჱდრისას პირისა მორიდება
ნძრევა – საწულოთი ხელსაქმება

ო

პ
პაბეგშია – მალვით სუფევს
პადაგრევი – არა მცირედი ძღუჱნი
პადიეზდი – სადარბაზოსაჳთ, გარნა დია უწმინდური
პადლიზა – პირ-მოთნე
პალაჟენია – უფროს-უნცრობისა რიგი
პასტაჲანკა – მამრისგან შებღალული წაწალი
პაცანა – ბაცანასთან ნახე
პიარი – ხალხთ დარწმუნების მეცადინობა:
შავი პიარი არს სხუათა ბიწისა მუდმივ ჩინება;
თეთრი პიარი თჳსის კეთილობისა სხუათათჳს ჩიჩინია;
ყვითელი პიარი არს თითხვნა ჭორთა
პლანაქეში – თრიაქისა გარდამეტებით მწეველი
პლანი – ესრეთ ითქმის რა მორჩნი კანაფისა გაახმონ და დაფქუან; სხუა შეკეთებასთან ნახე
პლეტი – იჩქითი განრიდება გინა ოტება შეშინებულისა
პოზდნი – ხანის დამზმელი
პონტი – უცაბედი საქნარი
პრავი – მართალი მარწმუნებელი
პრაკოლი – ვენაზედ ნემსით განაჴურეტი
პრაშმანდოვკა – დიაცი სხუათა და სხუათა მამაცთა თანა დია მყოფი, გარნა საფასურისა არა მთხოვნელი
პრეტენზიული – აჯისა ბრძანებად მომაქცეველი
პრიკოლი – უნდილ საღრეჭი
პრიკუპი – ქაღალდის თამაშისას ერთის წრიულის მოხვეჭა

ჟ
ჟიმჟიმი – ტრაკის ცახცახი
ჟოპასტენკა – პანღურის ამორტყმით თამაშობა უგვარი, ბაცნები იქმან

რ
რიჟა – მრუდე, გინა პირუმტკიცი
როჟა – კაცი უამური
როჟის კერვა – მწუთხის სახისა შეკუჱთა

ს
საიმი – გეშის აღება
სანქციის დება – ესრეთ იტყჳან, ოდეს ვინმე ხატითა თჳსითა გინა საქციელით თჳსს ნაჩუმათევს თუალ-საჩინოდ ჰყოფს
სასტავი – მოყუასთ ერთობა
საჩკაობა – თავისა მოზანტება
სეკა – ესე ციფრად ოც და ერთი, რაჲც ნიშნავს ტოლნი ვართო, ანუ ბარი-ბარში
სვეტი – ცარიელ დარბაისლობისა მოიმედე
სვეცკი – სვეტთაგან ამოდ შესატკბობი
სვოი – ჩუენ კერძო
სიაფანდი – არ-საღირებელს უსულო საგანზედ ამბობენ; გინა ცრუსა კაცზედ
სიმონ! – ქალაქური მოწოდება
სიმპო – უსრული სიმპატიურითგან, რაჲცა არს ამოდ სახილველი
სირი – გრძელი საწულო მოსუჱნებული
სიტყვის აღება – თჳსივე დაგინებისა მოშლა
სიტყვის მოხსნა – სიტყჳს აღებავე
სიფათი – სახე უშვერი
სიცო – ნაკუჱთი სიცოცხლითგან
სკოლსკობა – ხასიათთ ავად მოქნილობა, ხოლო სკოლსკისა უნდოსა და ორპირს კაცზედ იტყჳან
სპონტამ – ერთი არს კნინღა, გინა იქვე, ითქუას თუ: სპონტამ გავაკეთებდიო ესე იგი არღარა მიკლდა გაკეთებას, უკეთუ მსუროდაო; მეორე არა ცარიელად ჰყოფისათჳს: სპონტამ ყოფნა, სპონტამ დარჩენა და ესე ვითარნი
სროკი – დილეგს საყოფელთ ჟამთა საზომი
სტოპრო – ასნი მეასედთაგანნი, რომელ ნანდჳლსა ნიშნავს
სტოსის წაყვანა – საგანთ და საქნელთ ჴელერთპირი გარიგება
სტრელი – პაემანის-ყოფა
სუტენიორი – მეურვე მეძავთა
სხადნიაკი – ქურდთ შეყრილობა

ტ
ტეხავს – აუგია
ტვინის ტყვნა – გულისხმის ყოფად დაძა-ლება
ტრაკიდან ბარათის გამოღება – თითიდან მიზეზის გამოწოვასაჳთ
ტრაკში – დია შორს
ტრუხა – ამაო, ფუტუროსაჳთ

უ
უსწორდება – ამოდ უჩნს
უტრაკო – აღმსთობად უძლური; ხოლო უტრაკო მეტრაკედ უწოდენ, უკეთუ თჳსისა საქმისა ვერ-მომრიგებელს სხვათა საქმეთა მორიგება მოპრიანებია

ფ
ფანი – გარდარეული მოთაყვანე
ფაიზაღი – ნანდჳლ სარწმუნო
ფაქტი – თრიაქთა და ესე ვითართა მცირე რამ შეკვრა
ფუფლო – პირობას გარდასრული

ქ
ქაჩავს – ძალ-უცს
ქაჯი – მეტის მეტი ტეტია
ქელანი – ერთად მოცემული, მაყუთზედ იტჳან
ქერაობა – გარდაჭდობილის მიჯნურისაგან ხელის მეტი ფათური
ქეში – პლანაქეშისგან მოკლებით
ქეში – სხუათა ენაა, მაყუთთან ნახე
ქინძაობა – სუბუქი ტყნაურობა
ქსივა – ძუჱლად: ტუსაღთ უსტარი; აწ: ჯიბეს საქონი მცირე რამ საბუთი მარწმუნებელი

ღ
ღადავი – თომარზედ აღმატებული

ყ
ყამა – იარაღი მკუჱთელი, მტკაველის ოდენა და უდიდესი
ყიყინი – კეთილი მოაჯეობა
ყლეფანდურა – სუბუქის ჭკჳსა

შ
შავი – ავაზაკთ მოძღუარი
შავი – საწულოსაც ჰქჳან
შალა – პლანთ-კეთილობა
შანს-პეპელა – შემთხუჱჳს მნე
შარაფი – ქეიფი ღრეობა-ზედ უმცირესი
შატალო – შეგირდთ უმოძღურო ხეტიალი
შეახვია – დააბასავით
შებმა – დაბმისა მზგავსი არს, დაბმასთან ნახე
შეედო – დაენძრა გასწავლის
შეკეთება – დაფქჳლის პლანისა მასტერკად განმზადება, სხუა მასტერკასთან ნახე
შელაგება – შეყოფასაჳთ, გარნა არა ერთის ოდენ საზრუნაჳთა, არამედ მრავლის; შეყოფასთან ნახე
შემეტენე – შეტენჳსა მოსურნე
შენძრეული – დია გამოცდილი
შეტენვა – ძალად ცოლობა
შეტენვა – გვერდით მყოფობისა უსიამო მეცადინობა
სხუაჲცა არს ნახალკის შეტენვა, მერმე სწერია
შეყენება – ქუჩაში ცარცვა
შეყოფა – ჯიუტისაგან შეწუხება
შე-ჩემა – უდიერი მოწოდება
შეცემა – ჯახითა ტყუნა
შეწერა – დაგინებისა ურიდველობა
შეწერვა – ახეჳსა მზგავსი, გარნა იხილეთ აქა, თუ ვითარ განიყოფებიან:
ოდეს თაღლითები იქმან, არს შეწერვა ტეხნიკური,
ოდეს ძალითა წაერთმის, არს დაწერვა გინა ახევა,
ოდეს მიჩუმათებითა წაერთმის – პარვა;
კვალად შეწერვა არს დაზანგებისა მგვანი, ოდეს ერთმან მეორესა რაიმე დაავალოს, გარნა არა პირველად
შიგ ქონა – ესრეთ ძრიელ შემცდარსა ეტყჳან: შიგ ხომ არა გაქვსო
შიპიტი – გულისა შუღლად აშუშხუნება
შმონი – სავანეთა და საცმელთ განჩხრეკა
შმოტკისტი – ზმანთ მოთაყვანე
შუხური – ჩოჩქოლი და შუღლი დია ხმამაღალი

ჩ
ჩააკატავა – ზერელედ განასრულა
ჩაბოზება – ბოროტის ზრახჳთ ჩაშვება
ჩათლახი – ესე დიაცი კურო მრავალი და ხასიათ განრყუნილი; ჩათლახივე არს სულიერი ქუÀგამხედვარი და ავის ყოფისათჳს მუდამ მეცადინე
ჩაკვლა – მასტერკისა ცეცხლთაგან განლევა
ჩალიჩი – ქმნად მიდგომა
ჩალიჩმეისტერი – ჩალიჩისა ნატიფად მქნელი
ჩამიჩი – ჟამ გარდასრული დიაცი
ჩამშვები – მაბეზღარი
ჩანგლის თხრა – ხასიათისა აღზუავება
ჩაპიზდვა – წაქცეულის გინა მწოლიარის კაცისა უწყალო ცემაზედ ითქმის
ჩაშვება – ჩამშვებთ მოღუაწება
ჩაჭრა – გაგებასა შიგან დამარცხება
ჩესნი – არმისა გარე-მიმაქცეველი
ჩისტა – მხოლოდ თუ: ჩისტა რაიმესთვის, ჩისტა ოქროსი და მისთანა ყოველთა ზედა
ჩმორი – ვერ-მძლე

ც
ც – ართრონი გინებისა დამძიმებად: არათუ დედა მოვტყან, არამედ დედაც მოვტყან [და კიდევ სხვაცო]
ცისფერი – მამრი მამრთან თანაყოფისა მოსურნე
ცუმბუშა – დაჯაბნილი ჴელქვეშე

ძ
ძალად – ნართაული, რაჲცა არს მოსურნე გარნა ვერ შემძლე: მაგარისა წილ ძალად მაგარი, კარგისა წილ ძალად კარგი, ნაშისა წილ ძალად ნაშა და ესე ვითარნი

წ
წერაობა – წაწლობისა მზგავსი, გარნა მეტი ბიწიერი
წველა – ნებსით ფასისა ხშირი რთმევა
წიკი – ნერვთა გზნებით აკჳატებული რამ

ჭ
ჭამა – ცთომილება, რაჲცა არს ძმობაში ჭამა, გინა უქონელისა კადრება; ხოლო მეორე, რა ვინმემ ტყუილი დაიჯეროს
ჭუჭუ – კუტუს არა აღმატებული
ჭერა – თჳსს სახედ ყოფა: ძველის ჭერა, როჟის ჭერა, ვაჟნის ჭერა და ესე ვითარნი ფრიად უმრავლესნი, გარნა არა ყოველთა სიტყუათათჳს, რომელ არს მქონე: ბაითის ჭერა, ვერ-მქონე: ჭუჭუს ჭერა, მოკეტვა: კბილის ენაზედ ჭერა, თავისა ალაგმვა: ტრაკის ჭერა [მოჭერა გინა დაჭერა] და ზოგნი კიდევ სხუანი, სიმრავლისათჳს ვერ შევუდექ

ხ
ხავერა – სავანე ბაითზედ უმცირესი და უპატიურად შენახული
ხატა – ესე არა ხავერა არს, არამედ მასზედ ფართე და უკეთესი ნაპატრონები. ამათ ორივესა ხავერასა და ხატასა უწესო მოღუაწებისათჳს ჰქონობენ ხოლმე
ხევძმარის ბაყაყი – დიაცი გაუთხოვარი, ხატად უგვანო, ბოხ-ხმიანი და ხარხარით მოცინარი
ხიპიში – შფოთი
ხოში – ლტოლვა
ხოშიანი – არა შუჱნიერი არს, არამედ ნაკლებ ტკბილი
ხურუში – ქუჱნა გრძნობა
ხრამჰესის ია – დიაცი გაუთხოვარი, მეოჯახე საქებელი, საქციელითა სრულ, ხატითა კეთილ. გოიმის მამისა დია საყუარელი და საამაყო, თუცა ლ-ს მაძახებელი (ლ-სთან ნახე)

ჯ
ჯაგა – ბარბაროზი
ჯიგარი – უცხოთა გულისწადილისა მიმხუდომი

ჰ
ჰარიფი – უცდელზედ ითქმის

გათავდა ხატობა. ნეტარი, უდარდელი დრო ისე გაქრა, თითქოს ჯადოქრული წუთები ყოფილიყოს. უკვე სახლს, მეცადინეობას უნდა დავბრუნებოდით და შეწყვეტილიყო ჩვენი მხიარულება. მივიღეთ რა ეპისკოპოსისა და ნინოს კურთხევა, გავეშურეთ უკვე სახლისაკენ ყოველგვარი წესებისა და ეტიკეტის დაცვით.
აი, ჩვენ უკვე სახლში ვართ. ისევ დავუბრუნდით გონებრივ და ფიზიკურ მეცადინეობას. უკანასკნელი ძალზე მღლიდა და მქანცავდა; უჯანო, სუსტი ბავშვი ვიყავი, ხშირად ავადვმყოფობდი და ოჯახის ლამაზ წევრთა შორის მახინჯად ვიყავი მიჩნეული, რის გამო მშობლები მაინცდამაინც არ მწყალობდნენ. ამან საგრძნობი დაღი დაასვა ჩემს სულს, რომელიც მუდამ სითბოს და ალერსს ეძებდა; ამიტომ იყო, რომ ყოველი უბრალო საბაბის გამოც გამდელთან მივრბოდი გულში ჩასაკრავად და ალერსის მისაღებად.
მან იცოდა ჩემი სულიერი წონასწორობის აღდგენა. მის მეტი მე არავინ მყავდა, ვისთანაც შემეძლებოდა მივსულიყავი და ჩემი მწუხარება გამეზიარებინა. დედა მუდამ მოუცლელი იყო. ის ძლივს ასწრებდა მასპინძლობა გაეწია აუარებელი ნათესავისა და მამაჩემის მეგობრებისათვის, რომლებიც ძველი სტუმართმოყვარეობის გამო მუდამ ავსებდნენ ჩვენი სახლის დიდ დარბაზებს. დედას, როგორც ვთქვი, არამცთუ ეცალა ჩვენთვის, არამედ მეტწილად იშვიათად ვხედავდით მას.
დილაობით ჩვენი აღმზრდელების თანხლებით გამოვეცხადებოდით მშობლებს, ხელზე ვემთხვეოდით დედას და მამას, შემდეგ ვუპასუხებდით ერთსა და იმავე კითხვებზე – ჯანმრთელობის და სწავლის შესახებ და დინჯად დავსხდებოდით მაგიდის ბოლოში ფინჯანი რძის მოლოდინში. ჩაის ჩვენ არ გვასმევდნენ, მას მხოლოდ ბებიას და მეტად პატივსაცემ, სახელოვან სტუმრებს მიართმევდნენ ხოლმე. ახალგაზრდებს, იმისდა მიხედვით წლის თუ რა დრო იყო, მოგვიტანდნენ მწვადებს, შემწვარ გოჭს, ნედლ თევზს – ორაგულს, რომელიც ბევრი ცურავდა განიერ ქსანში, განსაკუთრებით გაზაფხულზე, როცა ის ქვირითს ყრიდა მდინარის სათავეში.
მამაჩემი ძველი გვარის ნაშიერი და მეფის შთამომავალი იყო – მეფე არჩილის ხაზით, იმ არჩილის, რომელმაც იმპერატორ პეტრე პირველის დროს თავისი დღეები რუსეთში დალია. მეფე არჩილის ვაჟი ალექსანდრე, პეტრეს ბავშვობის მეგობარი, არტილერიის პირველი ფელცეხმაისტერი იყო, პეტრე დიდის გვერდით მონაწილეობას ღებულობდა პოლტავის ბრძოლაში. ამ ბრძოლაში ტყვედ ჩავარდა, ათი წელიწადი სტოკჰოლმის ციხესიმაგრეში გაატარა და გათავისუფლების შემდეგ, პეტერბურგისკენ მომავალი, გზაში გარდაიცვალა.
მამაჩემი რუსეთის მეფის ჯარში მსახურობდა, გენერალ ოგლობჟიოს ადიუტანტად იყო, მასთან ერთად გაატარა კავკასიის მთელი ომი და პორუჩიკის ჩინში, ოჯახური მდგომარეობის გამო, იძულებული იყო სამსახურისათვის თავი დაენებებინა.
მამა გვიამბობდა ხოლმე, რომ თურქეთის არმიის დამარცხებისას ტყვედ ჩავარდნილა. თურქეთის გენერალურმა შტაბმა, რომლის უფროსი ინგლისელი უილიამსი ყოფილიყო, არ მოინდომა გაევლო ჩვენი მთავარსარდლის წინ როგორც დამარცხებულს და რუსეთის გენერალური შტაბიდან ნებართვა მიიღო პეტერბურგში თავისუფლად წასულიყო.
ასეთი უცნაური განკარგულების გამო არა მარტო ჯარი იყო ნაწყენი, არამედ მთელი რუსეთიც.
ცნობილია, რომ ინგლისელები ჯერ კიდევ უძველესი დროიდანვე ცდილობდნენ ძირი გამოეთხარათ რუსეთის სიძლიერისათვის ხან სპარსეთისა და ხან თურქეთის მხრიდან. მაგალითად, ნადირ-შაჰის დროს გამოჩნდა ვიღაც ინგლისელი ავანტიურისტი ელტონი, რომელიც აგულიანებდა ნადირ-შაჰს, თავს დასხმოდა რუსეთს, სამხედრო მზადებაც კი დაიწყეს, მაგრამ ამ დროს, საბედნიეროდ, სპარსეთში აჯანყებამ იფეთქა და ნადირ-შაჰი მოკლულ იქნა.
სპარსეთი მოიცვა ანარქიამ და რუსეთის წინააღმდეგ გალაშქრების ამბავი დროებით დავიწყებას მიეცა. იმავე დროს პეტერბურგში ინგლისის ელჩი უიტვორტი დედოფალ ეკატერინესთან – შემდეგში ეკატერინე მეორესთან ლხინობდა.
ალექსანდროპოლში (საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ამ ქალაქს დაერქვა ლენინაკანი), როცა გენერალ ოგლობჟიომ დამარცხებული ანატოლიის არმია განაიარაღა, თურქეთის არმიის მთავარსარდალმა ფაშა ზიულიმ არ ინება თავისი იარაღი მისთვის ჩაებარებინა, როგორც მან უწოდა, მოღალატისათვის და როცა მამაჩემის ვინაობა გაიგო, იარაღი, როგორც ღირსეულ პიროვნებას, მას გადასცა. მისეული თოფი დიდი ხნის განმავლობაში მე მქონდა სახლში, შემდეგ კი საქართველოს მუზეუმს გადავეცი.
როცა მამაჩემი ფაშას თოფს ართმევდა, მისი ყურადღება ერთმა ლამაზმა ახალგაზრდა სამხედრო პირმა მიიქცია თურმე, ალბათ, ფაშას ადიუტანტმა, რომელიც მოწიწებით მდგარა ფაშას უკან.
ფაშას თავისი მხლებელი მამაჩემისათვის გაუცნია და მათთვის საუბრის საშუალებაც მიუცია. მამაჩემი გამოლაპარაკებია ახალგაზრდას და ვინაობაც უკითხავს.
ახალგაზრდას მშვენიერი, წმინდა ქართული ენით უპასუხნია, რომ მისი წინაპრები – ქართველები – თურქეთში გაუყიდნიათ, და თუმცა მუსულმანობა ძალდატანებით მიუღიათ, ენა მაინც შეუნარჩუნებიათ. ამ ახალგაზრდის და მისი ძმის ოცნება ყოფილა, ოდესმე როგორმე დაბრუნებოდნენ სამშობლოს.
მაგრამ საბრალო ახალგაზრდა, რომლის თვალებში ვედრება გამოიხატებოდა, სამხედრო ტყვედ არ ითვლებოდა, რომ გადაცვლა მოხერხებულიყო, არამედ, საუბედუროდ, თურმე მონა ყოფილიყო; ამასთანავე, ეტყობოდა, რომ ფაშას ეს ახალგაზრდა დიდად უღირდა, და მამაჩემს მისი განთავისუფლების ცდამ ამაოდ ჩაუარა.
მამაჩემი, როგორც აღვნიშნე, ოჯახური პირობების გამო იძულებული გამხდარა, სამხედრო სამსახური მიეტოვებინა.
ნიკოლოზ პირველმა თვალთმაქცურად უწოდა საქართველოს თავისი “გვირგვინის მარგალიტი”. დიდი დღესასწაულის დროს საქართველოს ღერბი მესამე რიგში მიჰქონდათ, ნამდვილად კი საქართველოში სულ სხვა პოლიტიკას აწარმოებდა.
ქართველი ხალხის გულის მოსაგებად იმავე ნიკოლოზ პირველმა მცხეთის ტაძრის დათვალიერებისას რუს ეგზარქოსს “დურაკი” დაუძახა, თითქოს იმისათვის, რომ მან სვეტიცხოვლის შესანიშნავი ქართული ფრესკები კირით გაათეთრებინა.
ვორონცოვი ფრთხილად განაგრძობდა ქართველი ხალხის დამონების საქმეს. მან პირველმა შექმნა ე.წ. “პრიკაზი”, სადაც მემამულეებს შეეძლოთ, დაეგირავებინათ თავიანთი მამულები და ქონება, ვითომდაც მათივე სასარგებლოდ.
საქმის კარგად და წესიერად დაყენებისათვის მოიწვია ვიღაც ებრაელი ხასკინი, როგორც მცოდნე ფინანსისტი, რომელმაც სულ ცოტა ხანში გაფცქვნა მემამულეები, მოაგროვა ორი მილიონი მანეთი და ამ ფულიანად ამერიკაში გაიქცა.
პაპაჩემს ვალად დაედვა ექვსასი ათასი მანეთი თავისი პროცენტებით, ეს ისეთი დიდი თანხა იყო, რომ მის გონებას ვერც კი წარმოედგინა. გადახდის ვადები მალე მოვიდა, და რადგანაც ფული არ მოეპოვებოდა, სახლიდან ორი ურემი ვერცხლეულის და რამდენიმე ძვირფასი ნივთის გატანა მოუხდა.
ყველაფერი ეს ახალგორელმა სომეხმა მზარეულოვმა შეისყიდა და ფული “პრიკაზში” იქნა შეტანილი სართის ანუ პროცენტების გადასახდელად. ვალი კი კვლავ ვალად დარჩა. დაიწყო სატანჯველი ხანა ოჯახისათვის, რომელსაც მთავრობა ისედაც არ უყურებდა კარგი თვალით მამაჩემის პაპის ედიშერ ივანეს ძის გამო.
ედიშერს, როცა იგი 22 წლისა ყოფილა, თავად თარხნიშვილთან, ჯავახიშვილთან და სხვებთან ერთად მონაწილეობა მიუღია 1810 წლის გლეხთა აჯანყებაში მარკიზ პაულუჩის დროს. ამისათვის იგი გადაუსახლებიათ ჯერ ვლადიკავკავში, შემდეგ კი რუსეთში, სახელდობრ სად, დღემდე საიდუმლოებითაა მოცული. მიწერ-მოწერის ნებაც არ ჰქონია.
ასე უკვალოდ გაქრა ის. მას დარჩა ქვრივი თამარი, მაჩაბლის ქალი, და სამი წლის ვაჟი. თამარი საცხოვრებლად თავისი მშობლების სახლში დაბრუნდა, რადგან მას ეშინოდა, კიდევ რამე ახალი უსიამოვნება არ მიეყენებინა მთავრობას და ნათესავებს, რომელნიც ყოველივე ღონისძიებებით ცდილობდნენ, წაერთმიათ მისთვის მიწები. მშობლებთან წასული თამარი განუწყვეტლივ უგზავნიდა თხოვნებს გენერალ ერმოლოვს და სთხოვდა, რომ მცირეწლოვანის შვილისათვის მეურვედ გენერალ-მაიორი კონსტანტინე ბაგრატიონ-მუხრანელი დაენიშნათ.
როცა ნიკოლოზს ჩვიდმეტი წელი შესრულებია, იგი თავისი დედით დაბრუნებულა მამისეულ მამულში და შეურთავს ივანე ჯორჯაძის ასული თამარი.
პაპაჩემი ნიკოლოზი გორის რაზმში მსახურობდა და დაჯილდოებული ყოფილა ჯარისკაცის გიორგის ჯვრით.
დედაჩემის გადმოცემით, ნიკოლოზს დიდი უნარიანი და გამჭრიახი გონება ჰქონია. ყველაფერი აინტერესებდა. ცდილობდა, რომ შვილებისთვის, განსაკუთრებით ვაჟებისათვის, კარგი განათლება მიეცა, რომ მათ შესძლებოდათ ღირსეულად მხარში ამოსდგომოდნენ იმდროინდელ ჭკვიანსა და სწავლულ ადამიანებს. პაპაჩემის ოჯახში მსვლელობა ჰქონიათ პლატონ იოსელიანს და სრულიად ახალგაზრდა რაფიელ ერისთავს, რომელიც ძალიან მხიარული და ცეკვების მოყვარული ყოფილა. ის თურმე ცეკვებს ასწავლიდა ჩემს უმცროს მამიდებს, ერთი მათგანი, ლამაზი მართა კიდეც შეჰყვარებია, მაგრამ უიმედოდ.
პაპაჩემის ხშირი სტუმარი ყოფილა ნიკოლოზ ბარათაშვილიც. იქ კითხულობდნენ მის ლექსებს და თარზე ამღერებდნენ “სულო ბოროტოს”.
შემდეგ პაპაჩემის ოჯახს ხშირად ეწვეოდა ხოლმე ახალგაზრდა პოეტი ილია გრიგოლის ძე ჭავჭავაძეც, რომელიც დუშეთის მაზრაში 1864 წელს მომრიგებელ შუამავლად დაუნიშნავთ, შემდეგ კი მოსამართლის თანამდებობაზე გადაუყვანიათ. თანახმად მაშინდელი ეტიკეტისა, ილია სადარბაზოდ დადიოდა მისდამი რწმუნებული მაზრის ყველა მემამულესთან, ჩვენი სახლი კი, როგორც დუშეთთან ახლომდებარე, ახალგაზრდებით ყოველთვის სავსე, რომელიც წარმოადგენდა მხიარულ კულტურულ წრეს, უფრო მეტად იზიდავდა ახალგაზრდა პოეტს. მის მოსვლას ყოველთვის მოუთმენლად ელოდებოდნენ თურმე. მე დავიბადე 1868 წელს და ფრონტიდან მამაჩემის ერთ-ერთი დროებით ჩამოსვლის დროს მომნათლეს. სწორედ მაშინ განსაკუთრებით გამოუჩენია თავი ახალგაზრდა ჭავჭავაძეს თავისი მჭევრმეტყველობით. მას მამაჩემისათვის მიუმართავს შესანიშნავი ქართული ენით და ურჩევია, რომ შვილები ქართულ წესზე აღეზარდა და ჩაენერგა მათთვის სამშობლოსა და ხალხის სიყვარული.
ამ ხანებში პაპაჩემის ოჯახი საგრძნობდად შერყეული ყოფილა ხასკინის მიერ ფულის გატაცების გამო. ამას თან დართვია გლეხების ბატონყმობიდან განთავისუფლება, რასაც მემამულეები, კერძოდ, პაპაჩემი, მძიმე მდგომარეობაში ჩაუგდია.
საქართველოში ბატონყმობის არსებობის შესახებ ცნობები XVII საუკუნიდან გვხვდება, დაკანონებულ ხასიათს კი XVIII საუკუნიდან – მეფე ვახტანგ VI-ს დროიდან ღებულობს. ვახტანგი ნიკოლოზის პაპის სახლიშვილი იყო და ამ საფუძველზე საგვარეულო თოფი მისი ვაჟის ბაქარისაგან გადაეცა მეფე კონსტანტინეს, შემდეგ – დამოუკიდებლივ ედიშერს და ედიშერისაგან – პაპაჩემს ნიკოლოზს, რასაც მოწმობს თვით თოფზე არსებული წარწერები. ეს თოფი, როგორც რელიკვია, ჩვენს სახლში ინახებოდა და ამტკიცებდა გვარეულობაში ჩვენი შტოს უფროსობას. 1925 წელს ეს თოფიც საქართველოს მუზეუმს ჩავაბარე.
თავადი ვორონცოვი თავის პოლიტიკას ატარებდა, მისი მეუღლე კი – ელისაბედ ქსავერის ასული, გრაფ ბრანიცკის ქალი, ცნობილი თავადი პოტიომკინ-თავრიზელის დისწული, თავის მხრივ, მართავდა შესანიშნავ ნადიმებს, ქმრებს და მამებს აიძულებდა, ამ წვეულებებზე მიეყვანათ თავიანთი ცოლები და ქალიშვილები ახალ მოდაზე ჩაცმულები. მკერავებად გამოწერილი იყვნენ ფრანგი ქალები. ამ ქალების ერთმა ჯგუფმა თბილისში გახსნა სამკერვალო სახლი “რუსელი”. მოდებზე აუარებელი ფული იხარჯებოდა.
ამ ახალი წესების გავლენით ქართველმა ქალებმა თანდათანობით იწყეს ეროვნული ტანსაცმლის გახდა და მის ნაცვლად ევროპულის ტარება. სწავლობდნენ რუსულსა და ფრანგულ ენებს, რისთვისაც გახსნილი იყო პირველი ფრანგული პანსიონი ქალებისათვის, მადამ ფავრის ხელმძღვანელობით.
კნეინა ვორონცოვისა თვითონ დადიოდა სოფლებში იმ თავადაზნაურთა ოჯახებში, სადაც ახალგაზრდა ქალები ეგულვებოდა; იმისი მისვლის შედეგად უკმაყოფილო მამებს უხდებოდათ ლეიბის ქვეშ შენახული არაერთი ასი მანეთის გამოღება, ანდა ცნობილი “პრიკაზისათვის” მიმართვა.
ასეთსავე მდგომარეობაში ჩავარდა პაპაჩემი ნიკოლოზ ედიშერის ძე. მას ოთხი ქალიშვილი ჰყავდა, უფროსი – სალომე, მამის საყვარელი შვილი, გათხოვილი იყო თავად არჩილ ბაგრატიონ-მუხრანელზე, მუხრანელებიდან ყველაზე მდიდარ თავადზე. მისი შესანიშნავი, მაღალსვეტებიანი სახლი ანჩისხატის ტაძრის გვერდით მდებარეობდა. ეს სახლი, კარგი ქართველი ხუროთმოძღვრის გემოვნებით აშენებული, ნახევრად ევროპული, ნახევრად ქართული სტილით იყო მოწყობილი.
არჩილი ყოველგვარი გასართობების და ცირკის დიდი მოყვარული, 29 წლის ვაჟკაცი, უშვილოდ გარდაიცვალა. მადლიერმა ცირკის მსახიობებმა არჩილის კუბო მცხეთამდე წაიღეს ხელით. მას დარჩა მეუღლე, რომელსაც არჩილის ნათესავები მოსვენებას არ აძლევდნენ, ბოლოს ის საშინელ გაჭირვებას განიცდიდა. მისი მშობელი ოჯახიც, ძალზე დაღარიბებული, ვერაფრით დაეხმარა.
მეორე ქალიშვილი, 14 წლის ლამაზი მართა, განსაკუთრებით მოეწონა ვორონცოვის მეუღლეს და ერთხელ წაიყვანა თავის ნადიმზე.
ნადიმზე ყველაზე უკეთესი შთაბეჭდილება მართამ მოახდინა. მისმა შესანიშნავმა სილამაზემ მიიპყრო იქ მყოფი მთელი ახალგაზრდობის ყურადღება. მაგრამ მართას ასეთმა მოწონებამ მამამისი საგონებელში ჩააგდო. პაპაჩემს სიძედ გარდა ქართველისა, არავინ უნდოდა, ამიტომ მან მართას გათხოვება დააჩქარა და ცოტა ხნის წინათ დაქვრივებულ თავად რევაზ ერისთავს გაატანა ცოლად. რევაზი ძალიან მდიდარი, მაგრამ მართაზე თითქმის 40 წლით უფროსი, მეტისმეტად ეჭვიანი კაცი გამოდგა.
რევაზმა ახალგაზრდა ცოლი ჩაკეტა თავის თეთრ სასახლეში. ეს სასახლეც ისეთივე ლამაზი და სვეტებიანი იყო, როგორც თბილისში არჩილ მუხრანელის სახლი; ის მდინარე ქსნის ნაპირზე მდებარეობდა, საცხოვრებელი ადგილებიდან სრულიად განცალკევებულად. რევაზის პირველი ცოლი ეკატერინე, პოეტ ნიკოლოზ ბარათაშვილის მკვიდრი და იყო, რომელთანაც ხშირად და დიდი ხნობით სტუმრობდა ხოლმე პოეტი. ამ შესანიშნავი ბუნების წიაღში, სადაც უღრანი ტყე შემოსალტოდა ანკარა, ჩქარ მდინარე ქსანს და სადაც ირმის ჯოგები ისე მოდიოდნენ წყლის დასალევად, რომ ადამიანებს არც კი ერიდებოდნენ, პოეტს მრავალი დღე გაუტარებია.
ხშირსა და ფოთლოვან ტყეში გაისმოდა ბულბულის სტვენა, სადღაც მწყემსი სალამურს უკრავდა და შორს კი ვიღაც ურმულს მღეროდა.
მრავალხმიანი, გულწრფელი სიმღერა იფანტებოდა ლაჟვარდში და ადრიანი დილის ჰაერში მისი გამოძახილი აღწევდა სასახლემდე, სადაც ყველაფერი თანდათანობით გამოცოცხლებას იწყებდა. პირველი თვითონ პატრონი გამოდიოდა აივანზე და მადლიერი თვალით უყურებდა მის ირგვლივ გაშლილ პანორამას, უნებურად იხდიდა ქუდს და პირჯვარს იწერდა.

წყარო: კვირის პალიტრა